न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, २८ असोज । पिङको चचहुँ, आमाको हातको रातो टीका र कानमा सिउरिने पहेंलो जमरा। दशैँ आउँदा नेपाली आँगनमा छाउने खुसीको परिभाषा यही हो। तर, जब बस्तीभरि पहिरोको लेदो र खोलाको उर्लंदो धमिलो पानी पस्छ, तब चाडबाडको उमङ्ग केवल एउटा क्रूर व्यङ्ग्य बनिदिन्छ।

मुलुकभर दशैँको धुन गुञ्जिरहँदा सिन्धुपाल्चोक, काभ्रे, ललितपुर, संखुवासभा र मधेसका नदी तटीय क्षेत्रका त्रिपालमुनि भने भिजेका परेला र खाली पेटको रोदन मात्र सुनिन्छ।

बाढी र पहिरोले जायजेथा स्वाहा पारिदिएका पीडितहरूका लागि यो वर्षको दशैँ खुसीको उत्सव होइन, बचेखुसेको सातो लैजाने सकस र पीडाको नयाँ शृङ्खला बनेको छ।

१. त्रिपालको छानो र बाढीले धोएको आँगन

आश्विनको पहिलो साता परेको अविरल वर्षा र त्यसपछिको बाढी-पहिरोले केवल घरखेत मात्र बगाएन, हजारौँ परिवारको जीवनभरको कमाइ र चाडबाडको खुसी क्षणभरमै खाइसक्यो।

काभ्रेको पनौती र रोशी खोला किनारका बासिन्दा हुन् वा ललितपुरको आनन्दबहादुर टोलीका सुकुम्बासी, सबैको कथा एउटै छ— सर्वस्व गुमाउनुको सन्नाटा।

"अघिल्लो वर्ष यतिबेला घरमा खसी बाँधिएको हुन्थ्यो, साना केटाकेटी नयाँ लुगाका लागि जिद्दी गरिरहेका हुन्थे," काभ्रेका ५२ वर्षीय रामबहादुर तामाङ रोशी खोलाको बगरतिर औँल्याउँदै भन्छन्, "अहिले त त्यो घर कहाँ थियो भनेर चिन्न पनि सकिँदैन। बगरमा बालुवा कोट्याएर के पाउनु? न ओढ्ने ओछ्याउने कपडा छ, न पकाएर खाने अन्न।"

रामबहादुर जस्तै सयौँ परिवार यतिबेला अस्थायी टहरा र चिसो त्रिपालमुनि रात बिताउन बाध्य छन्। दशैँको घटस्थापना आउँदा अरूका घरमा सरसफाइ र जमरा राख्ने चटारो थियो, तर बाढीपीडितका हातमा भने हिलो सोहर्ने कोदालो र आँखामा बर्सात्को पानीजस्तै असारे आँसु मात्रै थियो। 

२. ‘रातो टीका कि राहतको चामल?’: चाडबाडको तीतो यथार्थ

दशैँ भन्नेबित्तिकै मीठो-मसिनो खाने र नयाँ लुगा लगाउने परम्परा छ। तर, बाढी प्रभावित क्षेत्रमा भने "टीका कसरी लगाउने?" भन्दा पनि "भोलि बिहान चुल्हो कसरी बाल्ने?" भन्ने चिन्ता मुख्य बनेको छ।

सरकार र विभिन्न गैरसरकारी संस्थाले बाँडेको आधा बोरा कुहिएको चामल र चाउचाउको भरमा दशैँ काट्नुपर्ने बाध्यता छ।

"अन्नको भण्डार भरिने असोज महिनामा हाम्रा पोल्टामा राहतको आधा बोरा चामल छ। केटाकेटीहरू अरूले नयाँ लुगा लगाएको देखेर रुन्छन्, हामी भने तिनलाई कसरी थुम्थ्याउने भनेर भित्रभित्रै घुटुघुटु रुन्छौँ।"

सिन्धुपाल्चोकका बाढीपीडित सुमित्रा श्रेष्ठ
बाढीले घरभित्रका भाँडाकुँडा, अन्नपात, लत्ताकपडा र नागरिकतादेखि लालपुर्जासम्म सबै बगाएपछि पीडितहरू सुकुम्बासी बनेका छन्।

बजारमा खाद्यान्न र खसीबोकाको मूल्य आकाशिएको छ। सामान्य अवस्थामा पनि महँगीले ढाड सेकिरहेका बेला सर्वस्व गुमाएका बाढीपीडितका लागि दशैँको खर्च जुटाउनु असम्भवप्रायः छ।

३. बालबालिका र वृद्धवृद्धालाई झन् ठूलो मार

चाडबाडको सबैभन्दा ठूलो खुसी बालबालिकालाई हुन्छ। तर, त्रिपालको चिसो र चाडको निराशाले साना बालबालिकाको मुस्कान खोसेको छ।

स्वास्थ्य संकट: त्रिपालभित्रको चिसो, दूषित पानी र असन्तुलित खानपानका कारण बालबालिका र वृद्धवृद्धामा झाडापखाला, ज्वरो, र छालाको संक्रमण फैलिन थालेको छ।

मनोवैज्ञानिक आघात: आफ्नै आँखाअगाडि घर बगेको दृश्य र चाडबाडमा अरूको घरमा छाएको खुसी देख्दा बालबालिकामा गहिरो मनोवैज्ञानिक असर परेको छ।

ज्येष्ठ नागरिकको सास्ती: वर्षौँदेखि परम्परागत रूपमा उल्लासका साथ दशैँ मनाउँदै आएका वृद्धवृद्धा आफ्नै अगाडि सन्तान र सम्पत्तिको बिचल्ली देख्दा स्तब्ध छन्।

४. सरकारी दाबी र धरातलीय यथार्थ: कागजमा राहत, बगरमा पीडा

सरकार) ले बाढी र पहिरो प्रभावित क्षेत्रमा तत्काल उद्धार र राहत सामग्री पुर्यालउने, पुनरोत्थान र पुनर्निर्माणका योजना ल्याउने ठूला-ठूला घोषणा नगरेको होइन।

मन्त्रीहरू र नेताहरूको लस्कर हेलिकप्टर चढेर बाढी प्रभावित क्षेत्रमा निरीक्षणका लागि पुगे, तस्बिरहरू खिचिए, र सञ्चारमाध्यममा खबरहरू छाए। तर, सिंहदरबारको भाषण र बस्तीको वास्तविकताबीच आकाश-पातालको फरक छ।

सरकारी घोषणा/दाबी

धरातलीय यथार्थ (पीडितको भनाइ), खाद्यान्न र राहत, सबै प्रभावित क्षेत्रमा खाद्यान्न पुगिसकेको, चाउचाउ र चिउराको भर, धेरै ठाउँमा अझै राहत पुगेन, अस्थायी आवास, ओछ्यान र सुरक्षित त्रिपालको व्यवस्था, चिसो भुइँमा त्रिपाल, हावाहुरी र पानीले उडाउने त्रास, बाटो र यातायात, मुख्य राजमार्गहरू तत्काल सञ्चालनमा, सडकहरू अझै ठप्प, यात्रा असुरक्षित र अत्यधिक महँगो, पुनर्निर्माण

चाडबाडलगत्तै राहत र पुनर्वास सुरु हुने

पूर्ववर्ती बाढीकै पुनर्वास बाँकी, यो केवल आश्वासन मात्र सरकारी संयन्त्रको सुस्तता र रेडट्यापिज्म (अमलाशाही ढिलासुस्ती) का कारण पीडितहरूसम्म राहत पुग्न नसकेको हो। दशैँको मुखमा त्रिपालभित्र भोकभोकै बस्नुपर्ने अवस्था आउनु राज्यको लाचारी र नालायकीको पराकाष्ठा हो।

५. सडक ठप्प, घर फर्कनेहरूको अर्को सास्ती

बाढीपीडितहरूको मात्र होइन, दशैँमा घर फर्कन चाहने आम नागरिकका लागि पनि सडकको अवस्थाले ठूलो सकस पैदा गरेको छ। बाढी र पहिरोले देशका प्रमुख राजमार्गहरू (बिपी राजमार्ग, त्रिभुवन राजपथ, कान्ति लोकपथ आदि) छिन्नभिन्न बनाएपछि यातायात अस्तव्यस्त बनेको छ।

जोखिमपूर्ण यात्रा: पहाडी क्षेत्रका सडकहरूमा अझै पनि लेदो र पहिरो खस्ने जोखिम कायम छ।

भाडादरमा कालाबजारी: यातायात सहज नहुँदा काठमाडौँबाट गाउँ फर्किनेहरूले तेब्बर-चौबर भाडा तिर्नुपरेको छ।

सम्पर्कविहीनता: देशका धेरै ठाउँमा टेलिफोनका टावर र विद्युत् सेवा अवरुद्ध हुँदा गाउँमा रहेका आफन्तसँग कुराकानीसमेत हुन सकेको छैन।

यसले गर्दा दशैँमा आफन्त भेट्न जाने उत्साह त्रास र सास्तीमा परिणत भएको छ।

६. कूटनीतिक र सामाजिक ऐक्यबद्धताको खाँचो

नेपाली समाजको विशेषता भनेको विपत्तिमा एक-अर्कालाई सहयोग गर्नु हो। सरकार पछि परे पनि स्थानीय युवा क्लबहरू, गैरसरकारी संस्थाहरू र विदेशमा रहेका नेपालीहरूले बाढीपीडितका लागि राहत संकलन र वितरणको अभियान चलाएका छन्। तर, यस्ता अस्थायी सहयोगले मात्र दीर्घकालीन समस्या समाधान हुँदैन।

"हामीलाई सधैँ अर्काले दिएको चाउचाउ र चिउरा खाएर बाँच्नु छैन। राज्यले हाम्रा घर फिर्ता गरिदेओस्, खेतको बालुवा पन्छाइदेओस् र हामीलाई आफ्नै पसिना खाएर बाँच्ने वातावरण बनाइदेओस्।" 

ललितपुरका स्थानीय बाढीपीडित​

७. निष्कर्ष: अबको बाटो— केवल सहानुभूति होइन, पुनर्वास

दशैँ केवल एउटा धर्म वा संस्कृति मात्र होइन, यो समाजलाई जोड्ने र आशा जगाउने चाड पनि हो। तर, जबसम्म देशका हजारौँ नागरिक त्रिपालमुनि भोकै र नाङ्गै हुन्छन्, तबसम्म राज्यको माथिल्लो तहमा मनाइने दशैँको कुनै नैतिक औचित्य रहँदैन।

टीकाको रातो रङ्ग र जमराको पहेंलो श्रीवृद्धि तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब राज्यको पहुँच ती बाढीपीडितको झुपडीसम्म पुग्छ।

सरकारले दशैँको औपचारिक छुट्टी र भाषणबाजीबाट माथि उठेर:

१. तत्काल खाद्यान्न र न्यानो कपडाको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

२. बाढीपीडितका लागि स्थायी पुनर्वास र राहत प्याकेज पारदर्शी रूपमा वितरण गर्नुपर्छ।

३. बिग्रिएका सडक र सञ्चार माध्यमहरूलाई युद्धस्तरमा मर्मत गरी जनजीवन सामान्य बनाउनुपर्छ।

बाढीपीडितका लागि यो दशैँ त सकसमै बित्यो, तर आगामी तिहार र हिउँदका चिसो दिनहरूमा उनीहरू त्रिपालमुनि कक्रिनु नपरोस्। राज्यको उपस्थिति कागजी निर्णयमा होइन, पीडितको घाउमा मलम लगाउने काममा देखिनु आजको टड्कारो आवश्यकता हो।

रसुवा बाढी र बुढिगण्डकी बाढीपीडितलाई दशैँको सकस

​रसुवा र धादिङको बुढिगण्डकी किनारका बाढीपीडितहरूले यसपटक पनि कष्टकर र खल्लो रूपमा दशैँ मनाउन बाध्य भएका छन्। केही महिनाअघिको बाढीले घरखेत बगाएपछि आश्रयविहीन बनेका पीडित परिवारहरू अहिले अस्थायी टहरा र राहत शिविरमा आश्रित छन्।

​चाडपर्वको चहलपहल हुनुपर्ने समयमा छाक कसरी टार्ने र बालबालिकालाई नयाँ कपडा कसरी किन्ने भन्ने चिन्ताले उनीहरूलाई पिरोलेको छ। सरकार र स्थानीय प्रशासनबाट समयमा उचित पुनःस्थापना र राहत नपाउँदा पीडितहरूको सुनिने बाटो बन्दप्रायः बनेको छ।

​चाडपर्वको मुखमा राज्यका निकायहरूको सुस्त गतिको कारण पीडितहरूका लागि दशैँ खुसी होइन, केवल एउटा अर्को पीडादायी पीडा बनेर उभिएको छ। समयमै ठोस राहत र स्थायी आवासको व्यवस्था नभए आगामी दिनमा थप मानवीय संकट उत्पन्न हुन सक्ने देखिन्छ।