न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

विपद्, महँगी र अभावबीचको दसैँ : कतै खुसीको उत्सव, कतै आँसुको ‘दशा’!

बाढीपहिरोले उजाडिएका बस्ती, शोकमा डुबेका परिवार र महँगीले थिचिएका नागरिकका लागि दसैँ यस वर्ष उल्लासभन्दा बढी पीडा बनेको छ। चाडपर्वको चमकधमकबीच पीडितका आँसु पुछ्ने दायित्व राज्य र समाज दुवैको हो।

काठमाडौं । दसैँ आयो, घरघरमा खुसी छाउनुपर्ने हो। आँगनमा जमरा उम्रिनुपर्ने हो, निधारमा रातो टीका सजिनुपर्ने हो, घरमा मीठा परिकार पाक्नुपर्ने हो र परिवारका सदस्यबीच आत्मीयता तथा सद्भावको सुगन्ध फैलिनुपर्ने हो।

तर, यस वर्ष सबै नेपालीको घरमा दसैँले खुसीको ढोका ढकढक्याउन सकेको छैन। कतै टीका र जमराको रौनक छ, कतै बाढीले बगाएको घरको भग्नावशेष; कतै नयाँ लुगाको तयारी छ, कतै ओत लाग्ने छानोसमेत छैन। कतै परिवारको मिलन छ, कतै प्रियजन गुमाएको असह्य पीडा र बेपत्ता आफन्तको प्रतीक्षामा बितिरहेका दिनहरू छन्।

नेपालीको महान् पर्व दसैँ यस वर्ष धेरै परिवारका लागि उत्सवभन्दा बढी दुःखको कथा बनेको छ। बाढीपहिरोले बस्ती उजाडेका छन्, खेतबारी बगाएका छन्, सडक र पुल भत्काएका छन् तथा वर्षौँको मेहनतलाई क्षणभरमै माटोमा मिलाइदिएका छन्। प्राकृतिक विपत्तिको यही कठोर प्रहारबीच महँगीले सर्वसाधारणको ढाड सेकिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा दसैँको खुसी सबैका लागि समान कसरी हुन सक्छ? यही प्रश्नले आज हाम्रो समाज, राज्य र मानवीय संवेदनालाई कठघरामा उभ्याएको छ।

कतै दसैँको टीका, कतै आँसुको धारा

विशेषगरी भोटेकोशी र बूढीगण्डकी क्षेत्रलगायत बाढीपहिरोबाट प्रभावित विभिन्न स्थानका नागरिकका लागि यस वर्षको दसैँ असाधारण पीडाबीच आएको छ। बाढीले कसैको घर बगाएको छ, कसैको खेतबारी पुरेको छ, कसैको व्यवसाय समाप्त पारेको छ त कसैको परिवार नै विखण्डित बनाएको छ। कतिपयले आफ्ना प्रियजन गुमाएका छन् भने कतिपय अझै बेपत्ता आफन्त फर्किने आशामा बाटो हेरिरहेका छन्।

दसैँमा मान्यजनको हातबाट टीका लगाउने, आशीर्वाद लिने र परिवारसँगै बसेर मीठो खाने नेपाली परम्परा हो। तर, जसको घर नै छैन, उसले दसैँ कहाँ मनाउने? जसको चुलो बाल्ने आधार बाढीले बगाएको छ, उसले परिकार कसरी पकाउने?

जसले आफ्ना सन्तान वा अभिभावक गुमाएको छ, उसको निधारमा टीका लगाउँदा मनमा कस्तो अनुभूति होला? जसको परिवार अझै बेपत्ताको खबर कुरिरहेको छ, उसको घरमा पर्वको उल्लास कसरी फर्केला?

यी प्रश्न सामान्य होइनन्। यी त प्राकृतिक विपत्तिले दिएको घाउमाथि चाडपर्वले झन् गहिरो बनाइदिएको संवेदनाका प्रश्न हुन्।

हामी दसैँको किनमेलमा व्यस्त भइरहँदा कोही अस्थायी आश्रयमा रात काटिरहेको छ। हामी नयाँ लुगाको मूल्य तुलना गरिरहँदा कसैलाई शरीर ढाक्ने न्यानो कपडाको अभाव छ। हामी मिठा परिकारको सूची बनाइरहँदा कसैको परिवारलाई एक छाक खाना जुटाउन कठिन भइरहेको छ। हाम्रो खुसी र अरूको पीडाबीच यति ठूलो दूरी हुनु सभ्य समाजका लागि सुखद संकेत होइन।

प्राकृतिक विपत्ति सबैको नियन्त्रणमा हुँदैन। तर, विपत्तिमा परेकालाई सहयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने निर्णय हाम्रो हातमा हुन्छ। बाढीले घर बगाउन सक्छ, पहिरोले बाटो छेक्न सक्छ, तर मानवीय संवेदना र सहयोगको हात रोक्न सक्दैन। त्यसैले यस वर्षको दसैँमा पीडितको दुःखलाई केवल समाचारको शीर्षक बनाएर बिर्सनु हुँदैन।

खुसीको पर्वमा अभावको अर्को नाम : महँगी

प्राकृतिक विपत्तिको पीडामाथि महँगीले अर्को प्रहार गरेको छ। खाद्यान्न, तरकारी, तेल, चिनी, मासु, फलफूल, लत्ताकपडा र दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यले सर्वसाधारणको खर्च धान्ने क्षमतालाई चुनौती दिइरहेको छ। सीमित आम्दानी भएका परिवारका लागि दसैँको खर्च व्यवस्थापन गर्नु नै कठिन परीक्षा बनेको छ।

दसैँमा छोराछोरीलाई नयाँ लुगा किनिदिने, घरमा मिठोमसिनो पकाउने र आफन्तसँग रमाउने चाहना सबैको हुन्छ। तर, चाहनाले मात्र चुलो बल्दैन। आम्दानी सीमित छ, खर्च बढिरहेको छ र दैनिक आवश्यकताकै व्यवस्थापन कठिन हुँदै गएको छ भने दसैँको खुसी पनि आर्थिक हिसाबकिताबमा कैद हुन पुग्छ।

चाडपर्वमा मूल्य बढ्नुको कारण माग र आपूर्तिबीचको असन्तुलन हुन सक्छ। तर, यही अवस्थालाई अवसर बनाएर कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, मनपरी मूल्य असुल्ने, नापतौलमा ठगी गर्ने र उपभोक्ताको बाध्यतामाथि व्यापार गर्ने प्रवृत्ति कुनै पनि हालतमा स्वीकार्य हुन सक्दैन।

व्यापार नाफा कमाउने माध्यम हो, तर उपभोक्तालाई लुट्ने लाइसेन्स होइन। व्यवसायीले नाफा कमाउनु स्वाभाविक हो, तर चाडपर्वको बाध्यतालाई हतियार बनाएर सर्वसाधारणको खल्ती रित्त्याउनु सामाजिक उत्तरदायित्वविपरीत हो। बजारमा अनुशासन कायम गर्ने जिम्मेवारी सरकारको हो भने इमानदार व्यापार गर्नु व्यवसायीको कर्तव्य हो।

दसैँको मुखमा बजार अनुगमनको नाममा केही पसलमा पुगेर फोटो खिच्ने र औपचारिकता पूरा गर्ने प्रवृत्तिले मात्र उपभोक्तालाई राहत दिँदैन। अनुगमन नियमित, प्रभावकारी र परिणाममुखी हुनुपर्छ। मूल्यसूची नराख्ने, कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, म्याद गुज्रिएका सामान बेच्ने र उपभोक्तालाई ठगी गर्नेहरूमाथि कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ। कारबाहीको प्रभाव बजारमा देखिनुपर्छ, सरकारी प्रतिवेदनका पानामा मात्र होइन।

राज्यको दायित्व : राहत होइन, सम्मानपूर्वक पुनःस्थापना

विपद् प्रभावित नागरिकलाई केही दिनको खाद्यान्न उपलब्ध गराएर राज्यको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। तत्कालीन राहत आवश्यक छ, तर दीर्घकालीन पुनःस्थापना अझ महत्वपूर्ण छ। घरबार गुमाएका नागरिकलाई सुरक्षित आवास, पर्याप्त खाद्यान्न, स्वच्छ खानेपानी, स्वास्थ्य सेवा, बालबालिकाको शिक्षा र जीविकोपार्जनको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

बाढीले घर बगाएपछि नागरिकले आफ्नो सम्पत्ति मात्र गुमाएका हुँदैनन्; उनीहरूले वर्षौँको श्रम, भविष्यका योजना, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनप्रतिको भरोसासमेत गुमाएका हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा राज्यले उनीहरूलाई कागजी प्रक्रिया र कार्यालयका ढोकामा अल्झाउनु हुँदैन। राहत र पुनःस्थापनाका लागि आवश्यक प्रक्रिया सरल, पारदर्शी र समयबद्ध बनाउनुपर्छ।

पीडितको नाममा बजेट विनियोजन गर्ने तर वास्तविक पीडितले सहायता पाउन नसक्ने अवस्था आउनु अर्को अन्याय हुनेछ। राहत वितरणमा पहुँच, चिनजान र राजनीतिक निकटता होइन, वास्तविक आवश्यकता आधार बन्नुपर्छ। कसले कति पायो, कसले पाएन र सहायता कहाँ खर्च भयो भन्ने विषयमा पारदर्शिता कायम गरिनुपर्छ।

विपद्का बेला उद्धारमा खटिने सुरक्षाकर्मी, स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेवक र स्थानीय समुदायको योगदान प्रशंसनीय हुन्छ। तर, राज्यको जिम्मेवारी नागरिकको साहस र स्वयंसेवकको सद्भावनामा मात्र छाड्न मिल्दैन। विपद् व्यवस्थापनका लागि पूर्वतयारी, जोखिम न्यूनीकरण, भरपर्दो पूर्वसूचना प्रणाली र सुरक्षित पूर्वाधारमा लगानी आवश्यक छ।

बाढीपहिरो आएपछि मात्र सक्रिय हुने र पानी घटेपछि समस्या बिर्सने प्रवृत्तिले नागरिकलाई सुरक्षित बनाउन सक्दैन। विपद् व्यवस्थापनको वास्तविक परीक्षा उद्धारमा मात्र होइन, अर्को विपत्ति आउँदा क्षति कम गर्न सक्ने तयारीमा हुन्छ।

दसैँको धर्म : देखावटी होइन, मानवीय सहयोग

दसैँ केवल खानपिन, नयाँ लुगा र रमाइलोको पर्व होइन। यो असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र अहंकारमाथि सद्विचारको विजयको प्रतीक पनि हो। देवी दुर्गाको आराधना गर्दै शक्ति, साहस र सदाचारको कामना गर्ने हामीले दुःखमा परेका नागरिकप्रति कस्तो व्यवहार गर्छौँ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

देवीको पूजा गरेर पीडितको पीडा नदेख्नु, घरमा दीप बालेर छिमेकीको अँध्यारोप्रति उदासीन रहनु र शुभकामना सन्देश लेखेर वास्तविक सहयोगबाट टाढा बस्नु हाम्रो पर्वीय संस्कृतिको मर्मसँग मेल खाँदैन। धर्मको सार करुणा हो, संस्कृतिको सौन्दर्य सहअस्तित्व हो र दसैँको वास्तविक खुसी बाँडिएको खुसी हो।

यस वर्षको दसैँमा अनावश्यक खर्च र देखावटी प्रतिस्पर्धा घटाएर पीडित परिवारलाई सहयोग गर्न सकिन्छ। आर्थिक सहयोग गर्न सक्नेले आर्थिक सहयोग गरौँ। खाद्यान्न, लत्ताकपडा, औषधि वा बालबालिकाका शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराउन सक्नेले त्यसमा हातेमालो गरौँ। सहयोग गर्न नसक्नेले पनि पीडितको पीडा सुन्न, उनीहरूलाई हौसला दिन र आवश्यक सहायता उपलब्ध गराउने अभियानमा सहभागी हुन सक्छ।

तर, सहयोग गर्दा वास्तविक आवश्यकता बुझ्नु पनि आवश्यक छ। प्रयोग गर्न नमिल्ने पुराना कपडा वा आवश्यकताभन्दा बाहिरका सामग्री थुपारेर पठाउनु सहयोग होइन। विश्वसनीय निकाय र स्थानीय समुदायसँग समन्वय गरेर आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउनु प्रभावकारी सहयोग हो। पीडितको आत्मसम्मानमा चोट नपुग्ने गरी सहयोग गर्नुपर्छ। उनीहरू दयाका पात्र मात्र होइनन्, सम्मान र अधिकारका हकदार नागरिक हुन्।

पीडितको आँसु नपुछी दसैँ पूर्ण हुँदैन

दसैँको शुभकामना सामाजिक सञ्जालका पोस्ट, औपचारिक सन्देश र सार्वजनिक समारोहमा सीमित हुनुहुँदैन। शुभकामनाको वास्तविक अर्थ व्यवहारमा देखिनुपर्छ। विपद्मा परेका परिवारलाई राहत पुर्‍याउन सकियो, महँगीको मारबाट सर्वसाधारणलाई जोगाउन सकियो र समाजमा सहयोग तथा सद्भावको भावना बलियो बनाउन सकियो भने मात्र दसैँको सन्देश सार्थक हुनेछ।
आज देशलाई आवश्यक कुरा केवल उत्सवको रौनक होइन, संकटमा एकअर्काको हात समात्ने सामाजिक एकता हो। विपद् प्रभावित नागरिकको पीडा कुनै एउटा जिल्ला, गाउँ वा परिवारको मात्र समस्या होइन। आज उनीहरूको घरमा विपत्ति आएको छ, भोलि अर्को ठाउँमा आउन सक्छ। प्राकृतिक विपत्तिसामु सबै नागरिक सम्भावित जोखिममा छन्। त्यसैले पीडितलाई सहयोग गर्नु मानवता मात्र होइन, साझा भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो।

सरकारले राहत र पुनःस्थापनालाई प्राथमिकतामा राखोस्। सम्बन्धित निकायले बजार अनुगमनलाई प्रभावकारी बनाऊन्। व्यवसायीले इमानदार व्यापार गरून्। सामाजिक संघसंस्था र नागरिकले सहयोगका हात अघि बढाऊन्। सञ्चारमाध्यमले पीडितका समस्या उजागर गर्नुका साथै राहत, पुनःस्थापना र जवाफदेहितामाथि निरन्तर निगरानी राखून्। यी सबै प्रयास एकसाथ अघि बढेमा मात्र विपत्तिको घाउमा मलम लगाउन सकिन्छ।

अन्त्यमा, विजयादशमी तथा बडादसैँको पावन अवसरमा स्वदेश तथा विदेशमा रहनुभएका सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा सुख, शान्ति, समृद्धि, सुस्वास्थ्य र उत्तरोत्तर प्रगतिको हार्दिक मंगलमय शुभकामना। प्राकृतिक विपत्तिबाट प्रभावित परिवारले छिट्टै सुरक्षित र सम्मानजनक जीवनमा फर्कने अवसर पाऊन्। महँगीको मारबाट सर्वसाधारणले राहत पाऊन्। बजारमा सुशासन कायम होस् र राज्यको सेवा वास्तविक पीडितसम्म पुग्न सकोस्।

दसैँ कसैका लागि मात्र खुसीको पर्व नबनोस्। बाढीले घर बगाएकाको आँसु, पहिरोले आफन्त गुमाएकाको पीडा र महँगीले थिचिएका परिवारको विवशता पनि हाम्रो खुसीसँग जोडियोस्।
किनकि, दसैँको रातो टीकाले निधार त सजाउन सक्छ, तर अरूको आँसु नपुछेसम्म मनको अँध्यारो हटाउन सक्दैन। आफ्नै घरमा जमरा उम्रिएर मात्र दसैँ पूर्ण हुँदैन, पीडितको जीवनमा पनि आशाको पालुवा पलाउनुपर्छ।

दसैँ सबैको होस्, खुसी सबैमा बाँडियोस्। विपत्तिमा परेका कुनै पनि नेपालीले आफू एक्लो भएको महसुस गर्न नपरोस्। बाढीले उनीहरूको घर बगाएको होला, तर राज्यको भरोसा, समाजको साथ र मानवताको आशा बग्न दिनु हुँदैन। यही नै यस वर्षको दसैँको सच्चा सन्देश हो।